W Poroninie uroczycie nadano imię Braci Kupców rondu na Węźle Tatrzańskim na zakopiance. Uroczystość ta rozpoczęła gminne obchody Święta Niepodległości.
W uroczystości udział wzięli wójt Anita Żegleń, przewodniczący rady Adam Pawlikowski wraz z radnymi, starosta Andrzej Skupień, poseł Anna Paluch i przedstawiciel rodziny Kupców.
Historia rodziny Kupców
Piotr i Maria Kupcowie mieli dwie córki, Marię i Stanisławę oraz sześciu synów: Jana, Józefa, Władysława, Karola, Bolesława i Antoniego. W 1918 r. przeprowadzili się z Zakopanego do Poronina, gdzie zamieszkali w nowowybudowanym domu, w którym prowadzili restaurację "U Piotrusia".
W rodzinie Kupców bardzo żywa była tradycja niepodległościowa. Piotr - uczestnik I wojny światowej - przykładał dużą wagę do patriotycznego wychowywania swoich dzieci. Synowie należeli do organizacji "Strzelec" i "Sokół". W domu rodzinnym Kupców dużym szacunkiem cieszyła się postać Józefa Piłsudskiego.
Po wybuchu II wojny światowej dla braci rzeczą naturalną było włączenie się do walki z okupantem. Uczestniczyli w kampanii wrześniowej, a w listopadzie 1939 roku wrócili do domu. Na Podhale zaczęli przybywać Ci, którzy chcieli walczyć dalej - we Francji gen. Sikorski odtwarzał polską armię i tam pragnęli się przedostać polscy żołnierze. Najbliższa z dróg wiodła przez Tatry, a Kupcowie zdecydowali, że udzielą im pomocy - dawali noclegi w domu, udzielali informacji koniecznych do przejścia przez zieloną granicę.
15 stycznia 1940 r. Gestapo otoczyło dom Kupców i aresztowało dwóch najmłodszych braci - Antoniego i Bolesława. Ich rodziców pobito, a przy rewizji skradziono większość wartościowych rzeczy. Pretekstem do aresztowania miała być rzekomo ukryta w domu broń. Braci przewieziono z Poronina do Katowni Podhala - Palące. W kolejnym dniu aresztowano Karola i Władysława, a 17 stycznia Józefa i Jana.
Pierwsze dni w zakopiańskim więzieniu były dosyć znośne, gdyż w tym czasie rolę strażników pełnili Austriacy. Potem sytuacja zmieniła się, a faszyści zaczęli bić więźniów do nieprzytomności, polewać ich strumieniem lodowatej wody i kopać.
Antoni Kupiec tak po latach wspominał tamte wydarzenia: "...Nanen bez pośpiechu wyszedł zza biurka i zaczął mnie mocno bić gumową pałką po twarzy, po głowie i gdzie popadło. Czułem straszny ból. Próbowałem odruchowo zasłonić głowę rękami. Nie na wiele się to jednak przydało, bo rozzłoszczony gestapowiec kopnął mnie w nogi i runąłem jak podcięty. Teraz dopiero rzucili się do bicia wszyscy trzej. Kopali, bili gumowymi pałkami i żelaznym prętem.
Kiedy po pewnym czasie kazali wstać, byłem tak skatowany, że przyszło mi to z największym wysiłkiem. Z nosa buchała krew. Wyprowadzony do łazienki obmyłem twarz. Miałem nieśmiałą nadzieję, że może to już koniec dzisiejszej "rozmowy". (...) Musiałem wrócić do tego samego pokoju i tu usłyszałem te same pytania, po których nastąpiło znowu bicie. Trwało to wszystko kilka godzin. Dla mnie była to cała wieczność. Wreszcie półżywego wypchnięto mnie na korytarz i tam kazano stać twarzą do ściany. Dopiero wieczorem pod eskortą zostałem odwieziony sankami na Nowotarską (...)"
Braci Kupców torturowano przez 3 miesiące, jednak żaden z nich nie przyznał się do działalności w organizacji podziemnej.
10 maja 1940 r. pięciu braci (z wyjątkiem Antoniego) przewieziono do krakowskiego więzienia na Montelupich, gdzie zostali skazani za pomoc w przejściach granicznych na dożywotni obóz koncentracyjny w Oświęcimiu. Trafili tam 14 czerwca 1940 roku pierwszym transportem polskich więźniów politycznych.
Braciom Kupcom przydzielono numery obozowe :
- Janowi nr 790
- Józefowi nr 791
- Bolesławowi nr 792
- Władysławowi nr 793
- Karolowi nr 794
- Antoniemu, który trafił do obozu w późniejszym czasie, przyznano nr 5908.
Praca pod dachem, w znanym im zawodzie, była dla Kupców ratunkiem. Początkowo wytwarzali drewniane pantofle dla więźniów, potem stołki dla szewców oraz proste meble dla obozu. W późniejszym czasie, kiedy stolarnia się rozbudowała, powstał warsztat rzeźbiarski. Pracowali w nim Jan i Józef, którzy naprawiali tam m.in. instrumenty smyczkowe orkiestrze obozowej.
Bolesław, będący z Kupców najlepszym rzeźbiarzem, stworzył w obozie figury, w których misternie ukrył skrytki do przesyłania poza obóz nielegalnych listów.
Jedną z figur, przedstawiającą postać Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia, Kupcowie podarowali ks. Władysławowi Grohsowi, który niósł pomoc więźniom obozu Auschwitz. We wnętrzu Władysław ukrył list-gryps, z prośbą o pomoc dla swoich starszych rodziców.
Rzeźba znajduje się obecnie w kościele w Harmężach. Jej repliki odnaleźć można w kościele pw. Marii Magdaleny w Poroninie oraz na rodzinnym grobie Kupców.
We wrześniu 1941 roku rozdzielono braci. Józef wraz z Antonim i Janem oczyszczał od tego momentu stawy rybne w Harmężach. Karol, Władysław i Bolesław trafili do "bunkra" - obozowego aresztu usytuowanego w podziemiach bloku 11.
Trzech z braci nie przeżyło obozu. Byli to: Bolesław, Józef i Karol.
Bolesław zmarł podczas śledztwa, w niejasnych okolicznościach. Józef został przeniesiony do obozu w Sachsenhausen, skąd skierowano go do Mauthausen, do podobozu Gusen, gdzie pracował w kamieniołomach. Pod koniec wojny wrócił do obozu w Sachsenhausen. W kwietniu 1945 roku, w ostatnich tygodniach przed kapitulacją III Rzeszy, wraz przeszedł w marszu śmierci do Zatoki Lubeckiej, gdzie tysiące więźniów umieszczono na statkach. 2 maja 1945 roku piloci angielscy nieświadomi faktu, że dokonują bombardowania "pływających obozów", zatopili okręty. Na jednym z nich znajdował się Józef Kupiec. Karol Kupiec został 21 września 1942 r. rozstrzelany w obozie Auschwitz, pod znajdującą się na dziedzińcu bloku 11 Ścianą Śmierci. Datę potwierdza obozowy akt zgonu, w którym podano fikcyjną przyczynę śmierci - tyfus plamisty.
Trzej pozostali bracia: Jan, Władysław i Antoni przetrwali, mimo okrutnych eksperymentów doktora Mengele, którym byli poddawani.
Ustanowienie roku 2024 Rokiem Braci Kupców będzie okazją do refleksji nad losem wszystkich ofiar czasów okupacji, a szczególnie ofiar góralskich rodzin. Wspomnienie martyrologii sześciu braci Kupców jest symbolem poświęcenia wszystkich mieszkańców Podhala, którzy walczyli o wolność i niepodległość Polski - wykazali niezłomną postawę wobec okupanta niemieckiego - sprzeciwiając się jego działaniom byli gotowi poświęcić życie.
UG Poronin, opr.s/
