Z okazji 86. rocznicy utworzenia TON, Związek przypomina, że Tajna Organizacja Nauczycielska to kryptonim podziemny Związku Nauczycielstwa Polskiego. Wiedza na temat TON wciąż wymaga upowszechniania, bo o ile fakt, że podczas II wojny światowej istniało w okupowanym kraju tajne nauczanie jest raczej znany, to nie wszyscy wiedzą, że organizacją najbardziej zasłużoną dla tworzenia podziemnej oświaty był właśnie Związek Nauczycielstwa Polskiego.
TON została założona 26 października 1939 r. przez Zygmunta Nowickiego (1881-1944), prezesa ZNP i doświadczonego konspiratora jeszcze z czasów carskich (prezes Nowicki prowadził tajne nauczanie w zaborze rosyjskim) oraz czterech innych przedstawicieli Związku, będących zarazem członkami Prezydium Zarządu Głównego ZNP, czyli: Kazimierza Maja, Wacława Tułodzieckiego, Teofila Wojeńskiego i Czesława Wycecha.
Kadry i struktury TON/ZNP były istotną bazą organizacyjną tajnego nauczania, a działalność terenowych Komisji Oświaty i Kultury Polskiego Państwa Podziemnego była możliwa w dużym stopniu właśnie dzięki pracy związkowców z ZNP. Czesław Wycech z tzw. Centralnej Piątki - kierownictwa TON - był jednocześnie dyrektorem Departamentu Oświaty i Kultury Delegatury Rządu na Kraj.
Nauczyciele zaangażowani w tajne nauczanie płacili często najwyższą cenę, jaką była śmierć w egzekucjach, gestapowskich katowaniach i obozach koncentracyjnych. Jednym z najbardziej znanych nauczycieli tajnego nauczania - bohaterów tamtych dni - był Marian Batko, członek TON/ZNP zamordowany 27 kwietnia 1941 r. w bunkrze głodowym niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau.
Film dokumentalny nt. TON pt. "Indeks i karabin" można obejrzeć na kanale YouTube
Marcin Domin
Prezes Oddziału Powiatowego Związku Nauczycielstwa Polskiego w Nowym Targu
